آنفولانزا یک بیماری حاد تنفسی است که هر سال در فصول سرد شیوع پیدا می‌کند. ویروس آنفولانزا هر سال ویژگی‌های خود را تغییر می‌دهد در نتیجه تزریق سالانه‌ی واکسن آنفولانزا تأثیر مهمی در پیشگیری از شیوع آنفولانزا دارد. واکسن آنفولانزا (Influenza Vaccine) فرآورده‌ای بیولوژیک و ایمن است که از ویروسهای غیرفعال شده (Inactivated) یا پروتئین‌های نوترکیب ساخته میشود و با تحریک سیستم ایمنی بدن، پادتن‌های دفاعی را علیه سویه‌های در گردش ویروس آنفولانزا (A و B) تولید می‌کند.
تزریق سالانه این واکسن برای تمام افراد ۶ ماه به بالا توصیه میشود، اما برای کودکان ۶ ماه تا ۵ سال، سالمندان بالای ۶۵ سال، زنان باردار، بیماران قلبی، ریوی، دیابتی، مبتلایان به نقص ایمنی و کادر درمان اولویت حیاتی دارد. بهترین بازه زمانی تزریق در ایران از اواخر شهریور تا پایان آبان‌ماه (قبل از شروع موج شیوع) است، اما تزریق آن تا پایان زمستان نیز همچنان اثرگذار و سودمند خواهد بود. در این مقاله علاوه بر معرفی این واکسن، به سوالات مهمی مثل اولویت دریافت واکسن چه کسانی هستند؟ واکسن چه تاثیری دارد؟ واکسن آنفولانزا چه عوارضی میتواند داشته باشد؟ و در نهایت به روش های دیگری پیشگیری از آنفولانزا خواهیم پرداخت، با جوردارو همراه باشید.
واکسن آنفولانزا چیست و چطور در بدن ایمنی ایجاد می‌کند؟
به طور کلی واکسن میکروب کشته شده ویروس یا باکتری ضعیف شده‌ای است که با ایجاد ایمنی در بدن انسان باعث پیشگیری از ابتلا به بیماری هدف میشود. واکسن‌ها می‌توانند از عفونت های جدی یا کشنده پیشگیری کنند. واکسن آنفولانزا شما را از ابتلا به آنفولانزا محافظت می‌کند. آنفولانزا علائم متفاوتی شامل تب، سرفه، بدن درد و… دارد و انواع مختلفی از آن وجود دارد، آنفولانزای فصلی، آنفولانزای H1N1، آنفولانزای پرندگان و… همگی به دلیل ویروس‌ها ایجاد میشوند. به دلیل اینکه ویروس آنفولانزا هر سال تغییر می‌کند، لازم است واکسن آنفولانزا را هر سال قبل از فصل آنفولانزا دریافت کنید.
واکسنهای آنفولانزای رایج عمدتاً از نوع ویروس غیرفعال یافته (Inactivated Virus) یا اجزای شکسته ویروس (Subunit/Split) هستند. پس از تزریق عضلانی واکسن:
- شناسایی آنتی ژن: گلبول‌های سفید و سلول‌های عرضه کننده آنتی ژن (APCs) پروتئین‌های سطحی ویروس (همآگلوتینین و نورامینیواز) را شناسایی میکنند.
- پاسخ سیستم ایمنی: لنفوسیت‌های T و B فعال شده و شروع به تولید پادتن‌های اختصاصی (Neutralizing Antibodies) میکنند.
- شکل گیری ایمنی: طی ۲ تا ۳ هفته، سطح پادتن‌ها در خون به اوج می‌رسد و در صورت مواجهه واقعی با ویروس زنده، آن را خنثی کرده و از ابتلا به بیماری شدید، ذات الریه و بستری شدن جلوگیری میکنند.
فرق آنفولانزا و سرماخوردگی
| ویژگی | آنفولانزا | سرماخوردگی |
| شروع علائم | ناگهانی | تدریجی |
| تب و بدن‌درد | شایع و اغلب شدید | کم‌یاب یا خفیف |
| عوارض جدی (ذات‌الریه، بستری) | ممکن، به‌ویژه در گروه‌های پرخطر | نادر |
| واکسن | دارد | ندارد |
اهمیت تزریق سالانه و آمار اثرگذاری واکسن
سازمان جهانی بهداشت who این جمله را صریح گفته است:
Influenza vaccine composition must be regularly updated because influenza viruses are constantly changing. ترجمه: «ترکیب واکسن آنفولانزا باید مرتب به‌روز شود، چون ویروسهای آنفولانزا پیوسته در حال تغییرند.»
چرا نمی‌توان به واکسن سال قبل متکی بود؟ پاسخ در دو عامل مهم نهفته است:
- کاهش تدریجی پادتن‌ها: سطح ایمنی حاصل از واکسن طی ۶ تا ۱۲ ماه پس از تزریق به تدریج افت می‌کند.
- تغییر ترکیب سویه‌ها: سازمان جهانی بهداشت (WHO) هر ساله بر اساس پایش آزمایشگاه های مرجع جهانی، ترکیب دقیق سویه های فعال در نیمکره شمالی را اعلام می‌کند.
بر اساس جدیدترین توصیههای WHO و CDC، از آنجا که سویه B/Yamagata از سال ۲۰۲۰ در گردش جهانی دیده نشده است، تمام واکسنهای نوین از فرمولاسیون ۴ ظرفیتی قبلی به فرمولاسیون ۳ ظرفیتی بهینه‌شده یا ۴ ظرفیتی استاندارد بدون ریسک منتقل شده‌اند تا دقیق‌ترین پاسخ ایمنی ایجاد شود.
آمار اثربخشی اثبات‌شده واکسن:
- کاهش خطر مرگ و میر: تا ۳۱٪ کاهش خطر مرگ در بزرگسالان مبتلا به بیماری‌های مزمن.
- کاهش بستری در ICU: تا ۸۲٪ کاهش نیاز به بستری در بخش مراقبت‌های ویژه در بیماران واکسینه‌شده.
- حفاظت از بارداری: کاهش ۵۰ درصدی عفونت‌های حاد تنفسی در زنان باردار و نوزادان آن‌ها.
وضعیت واکسن آنفولانزا در ایران (مهر ۱۴۰۵)
طبق اعلام مقام‌های وزارت بهداشت و گزارش رسانه‌ها در شهریور و مهر ۱۴۰۵، واکسن امسال از اواخر شهریور به‌تدریج وارد شبکهٔ بهداشت شده و سالمندان و گروه‌های پرخطر در اولویت تزریق‌اند.
- وزیر بهداشت در ۲۶ شهریور ۱۴۰۵ گفت واکسن مورد نیاز امسال از چین و روسیه تأمین شده است.
- سخنگوی سازمان غذا و دارو از اختصاص بخشی از واکسن‌ها برای تزریق رایگان به گروه‌های هدف خبر داده است: سالمندان، کودکان، زنان باردار، بیماران زمینه‌ای (به‌ویژه دیابت و بیماری‌های قلبی‌عروقی، ریوی و کلیوی)، بیماران سرطانی و افراد دارای نقص ایمنی.
- وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو در اطلاعیه‌ای مشترک از مردم خواسته‌اند واکسن را از منابع غیررسمی نخرند. در همین اطلاعیه آمده برخی واکسنهای خارج از شبکهٔ رسمی ممکن است فرمولاسیون نیمکرهٔ جنوبی باشند، پس دیدن نام تجاری برای اطمینان کافی نیست.
اگر در گروه‌های اولویت‌دار هستید، اول از مسیر شبکهٔ بهداشت پیگیری کنید. اگر از داروخانه می‌خرید، فقط از داروخانهٔ مجاز بخرید و از داروساز بپرسید ترکیب، تاریخ انقضا و شرایط نگهداری محصول چیست. قیمت واکسن بسته به منشأ و برند فرق می‌کند و در طول فصل تغییر می‌کند؛ قیمت روز واکسن آنفولانزا با داروخانه جوردارو تماس بگیرید. وضعیت تأمین هفته به هفته عوض میشود، پس پیش از تصمیم آخرین اطلاعیه‌های رسمی را هم بررسی کنید.
چه کسانی باید واکسن آنفولانزا بزنند؟
| گروه | چرا واکسن اهمیت دارد؟ | نکته مهم |
| کودکان خردسال | افزایش خطر برخی عوارض و بستری شدن | بررسی سن مجاز و سابقه دوزهای قبلی |
| زنان باردار | احتمال بیشتر بیماری شدید و عوارض بارداری | انتخاب واکسن مناسب بارداری |
| سالمندان ۶۵ سال به بالا | کاهش تدریجی عملکرد سیستم ایمنی | بررسی مناسب بودن نوع واکسن |
| مبتلایان به بیماری‌های مزمن | احتمال تشدید بیماری زمینه‌ای | بررسی وضعیت بیماری و داروها |
| افراد دارای ضعف سیستم ایمنی | احتمال بیماری شدید و پاسخ ایمنی ضعیف‌تر | بررسی نوع واکسن و زمان تزریق |
| کارکنان حوزه سلامت | تماس بیشتر با بیماران و امکان انتقال ویروس | رعایت دستورالعملهای محل کار |
| مراقبان افراد پرخطر | کاهش احتمال انتقال عفونت به افراد آسیب‌پذیر | رعایت توصیههای واکسیناسیون و بهداشت |
۱. کودکان؛ به‌ویژه کودکان زیر ۵ سال
کودکان خردسال، به‌خصوص کودکان زیر ۲ سال، در معرض خطر بیشتری برای بروز عوارض ناشی از آنفولانزا قرار دارند. ابتلا به این بیماری میتواند باعث تب شدید، کم‌آبی بدن، عفونت گوش، ذات الریه و در مواردی بستری شدن شود. بیشتر واکسنهای معمول آنفولانزا برای استفاده از ۶ ماهگی به بعد طراحی شده‌اند؛ با این حال، سن مجاز باید براساس اطلاعات رسمی همان محصول بررسی شود. کودکان زیر ۶ ماه نباید واکسنهای معمول آنفولانزا را دریافت کنند.
تعداد دوزهای موردنیاز کودکان نیز همیشه یکسان نیست. برای مثال، طبق دستورالعمل CDC در آمریکا، برخی کودکان ۶ ماهه تا ۸ ساله براساس سابقه واکسیناسیون قبلی ممکن است در یک فصل به دو دوز نیاز داشته باشند. فاصله این دو دوز معمولاً حداقل چهار هفته است. این قاعده باید با سابقه کودک و دستورالعمل مربوط به واکسن مورد استفاده تطبیق داده شود. اگر قصد واکسیناسیون فرزندتان را دارید، کارت واکسیناسیون و سابقه تزریق‌های قبلی را همراه داشته باشید تا پزشک یا مرکز واکسیناسیون تعداد دوز مناسب را مشخص کند.
2. زنان باردار
بارداری در هر سه ماهه خطر بستری ناشی از آنفولانزا را بالا می‌برد. واکسن تزریقی غیرفعال در هر سه ماهه مجاز است و CDC آن را توصیه می‌کند. اسپری زندهٔ بینی در بارداری ممنوع است. پادتن از جفت رد میشود و در ماه‌های اول زندگی، یعنی پیش از سن واکسن نوزاد، از او محافظت می‌کند. اگر در تابستان سه ماههٔ سوم هستید و واکسن همان فصل موجود است، زدن زودتر منطقی است. به نقل از CDC
متن انگلیسی: "Influenza vaccine can be administered at any time during pregnancy" ترجمهٔ فارسی: «واکسن آنفولانزا را می‌توان در هر زمانی از بارداری تزریق کرد.»
باردارها باید نوع تزریقی بگیرند و از اسپری بینی استفاده نکنند. تزریق در سه ماهه سوم مزیت دیگری دارد: مطالعات متعدد آن را با کاهش خطر آنفولانزا در ماه های اول زندگی نوزاد مرتبط دانسته‌اند، یعنی وقتی نوزاد هنوز نمی‌تواند خودش واکسن بزند.
در شیردهی واکسن تزریقی غیرفعال منعی ندارد و قطع شیر لازم نیست. اگر محصولی دادهٔ کافی در بارداری ندارد، واکسن را حذف نکنید؛ با پزشک زنان سراغ واکسن غیرفعالِ دارای سابقهٔ مصرف در باردار بروید.
3. سالمندان؛ افراد ۶۵ سال و بالاتر
با افزایش سن، توانایی سیستم ایمنی برای مقابله با عفونت‌ها ممکن است کاهش پیدا کند. به همین دلیل، سالمندان بیش از بسیاری از بزرگسالان جوان در معرض عوارض جدی آنفولانزا قرار دارند. این عوارض می‌توانند شامل ذات‌الریه، بستری شدن، تشدید بیماری‌های قلبی و ریوی و کاهش توانایی انجام فعالیت‌های روزمره باشند.
واکسیناسیون سالانه یکی از راهکارهای مهم برای کاهش خطر این مشکلات است. در بعضی کشورها، برای افراد ۶۵ سال به بالا واکسن‌هایی با دوز بالاتر یا فرمولاسیون ویژه توصیه میشود. بااینحال، دسترسی به این فرآورده‌ها و اولویت استفاده از آن‌ها به سیاست‌های بهداشتی همان کشور وابسته است. در ایران نیز هنگام انتخاب واکسن سالمندان باید به سن مجاز، شرایط پزشکی، اطلاعات رسمی محصول و توصیه پزشک توجه کرد. نباید صرفاً براساس نام تجاری یا خارجی بودن یک واکسن، آن را بهترین گزینه برای همه سالمندان دانست.
4. افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن
آنفولانزا ممکن است بیماری‌های زمینه‌ای را تشدید کند؛ حتی اگر بیماری فرد در بیشتر روزها تحت کنترل باشد. به همین دلیل، واکسیناسیون برای بسیاری از مبتلایان به بیماری‌های مزمن اهمیت زیادی دارد.
مهم‌ترین گروه‌ها عبارت‌اند از:
- بیماری‌های قلبی و عروقی: مانند برخی بیماری‌های عروق کرونر و نارسایی قلبی.
بیماری‌های ریوی: از جمله آسم و بیماری انسدادی مزمن ریه یا COPD. - دیابت: زیرا عفونت میتواند کنترل قند خون را دشوارتر کند.
- بیماری‌های مزمن کلیوی: که ممکن است خطر عوارض عفونت را افزایش دهند.
- بیماری‌های مزمن کبدی: که در برخی بیماران با خطر بیشتر بیماری شدید همراه هستند.
- بیماری‌های عصبی یا عصبی‌عضلانی خاص: به‌ویژه شرایطی که تنفس، بلع یا دفع ترشحات را مختل میکنند.
- برخی بیماری‌های خونی و اختلالات متابولیک: که می‌توانند خطر عوارض آنفولانزا را افزایش دهند.
داشتن بیماری مزمن به این معنا نیست که هر واکسن موجود برای فرد مناسب است. وضعیت بیماری، داروهای مصرفی، سابقه حساسیت و نوع فرآورده باید در انتخاب واکسن در نظر گرفته شوند.
5. افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف
افرادی که به دلیل بیماری یا درمان پزشکی سیستم ایمنی ضعیفی دارند، ممکن است در برابر عفونت‌ها آسیب پذیرتر باشند. این گروه میتواند شامل برخی بیماران مبتلا به سرطان، دریافت‌کنندگان شیمی درمانی، دریافت کنندگان پیوند عضو و مصرف کنندگان داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی باشد. در این افراد، زمان تزریق اهمیت زیادی دارد. برای مثال، بیمارانی که شیمی درمانی دریافت میکنند، باید درباره بهترین زمان واکسیناسیون با پزشک معالج خود مشورت کنند.
همچنین، پاسخ ایمنی در برخی افراد دارای نقص ایمنی ممکن است ضعیف‌تر باشد؛ بنابراین، دریافت واکسن به معنای محافظت کامل نیست. افراد دارای ضعف سیستم ایمنی نباید بدون بررسی نوع واکسن اقدام به تزریق کنند. واکسنهای تزریقی غیرفعال و واکسنهای زنده تضعیف شده محدودیت‌های یکسانی ندارند و انتخاب نهایی باید براساس شرایط پزشکی فرد انجام شود.
۶. کارکنان حوزه سلامت و مراقبان
پزشکان، پرستاران، کارکنان بیمارستان‌ها، مراقبان سالمندان و افرادی که با بیماران آسیب پذیر تماس نزدیک دارند، ممکن است بیشتر در معرض ویروس آنفولانزا قرار بگیرند. واکسیناسیون این افراد به محافظت از سلامت خودشان کمک می‌کند و میتواند احتمال انتقال عفونت به بیمارانی را که در معرض خطر بیشتری هستند، کاهش دهد.
اعضای خانواده و مراقبان نزدیک افراد دارای نقص ایمنی، سالمندان ناتوان و نوزادان نیز بهتر است توصیههای واکسیناسیون مرتبط با شرایط خود را بررسی کنند. واکسیناسیون اطرافیان جایگزین مراقبت‌های پزشکی و رعایت بهداشت تنفسی نیست، اما میتواند بخشی از راهبرد پیشگیری باشد.
7. افراد مبتلا به چاقی شدید
چاقی شدید با افزایش خطر عوارض ناشی از آنفولانزا ارتباط دارد. در راهنمای CDC، شاخص توده بدنی یا BMI برابر با ۴۰ و بالاتر از معیارهای مرتبط با چاقی شدید محسوب میشود.
با این حال، نباید همه افراد دارای اضافه وزن را از نظر خطر عوارض در یک گروه قرار داد. شدت چاقی، وجود بیماری‌های همراه و وضعیت عمومی سلامت اهمیت دارند. افراد مبتلا به چاقی شدید، به ویژه اگر همزمان دیابت یا بیماری قلبی و تنفسی دارند، بهتر است درباره واکسیناسیون فصلی با پزشک مشورت کنند.
8. مسافران و زائران
طبق CDC مسافرانی که به نواحی گرمسیری، نیمکرهٔ جنوبی در فصل آنفولانزای آنجا (آوریل تا سپتامبر) یا همراه گروه‌های بزرگ توریستی و کشتی‌های تفریحی سفر میکنند، بهتر است دست کم ۲ هفته پیش از حرکت واکسن بزنند. اگر برای حج یا عتبات سفر می‌کنید، با پزشک یا داروساز دربارهٔ زمان تزریق مشورت کنید.
9. آیا افراد سالم هم باید بزنند؟
توصیهٔ CDC بله است، حتی بدون بیماری زمینه‌ای: اگر مبتلا شوید معمولاً شدت بیماری کمتر است و احتمال انتقال به اطرافیان آسیب پذیر هم کم میشود. اما مسئولان وزارت بهداشت ایران گفته‌اند واکسن برای همه ضروری نیست و تمرکز بر گروه‌های پرخطر است. اگر سالم هستید و واکسن محدود است، اولویت را به گروه‌های پرخطر بدهید.
چه کسانی نباید واکسن آنفولانزا بزنند؟
کسی که به دوز قبلی واکسن آنفولانزا یا یکی از اجزای آن واکنش آلرژیک شدید (آنافیلاکسی) نشان داده، نباید همان واکسن را بزند. نوزادان زیر ۶ ماه را هم نمی‌شود واکسینه کرد. چند وضعیت دیگر «احتیاط» است، نه ممنوعیت مطلق:
- سابقهٔ سندرم گیلن باره (GBS) ظرف ۶ هفته پس از یک دوز قبلی: CDC آن را احتیاط می‌داند. برای بعضی افراد پرخطر ممکن است فایدهٔ واکسن بیشتر باشد و تصمیم با پزشک است.
- بیماری حاد متوسط تا شدید، با تب یا بدون تب: تزریق را معمولاً به بعد از بهبودی موکول میکنند. CDC فقط بیماری متوسط تا شدید را احتیاط می‌داند، پس سرماخوردگی خفیف معمولاً مانع نیست.
آلرژی به تخم مرغ در این فهرست نیست. CDC و انجمن‌های پزشکی آمریکا آن را، با هر شدتی، مانع تزریق واکسن مناسب سن نمی‌دانند؛ فقط واکسن را جایی بزنید که امکانات مدیریت واکنش آلرژیک را داشته باشد، مثل هر واکسن دیگر. اسپری بینی (واکسن زنده) محدودیت‌های بیشتری دارد: برای باردارها، افراد با نقص ایمنی و کودکان ۲ تا ۴ ساله مبتلا به آسم یا خس‌خس اخیر توصیه نمی‌شود.
آیا افراد دارای حساسیت به تخم‌مرغ می‌توانند واکسن آنفولانزا بزنند؟
بله. حساسیت به تخم مرغ به تنهایی به معنای ممنوعیت خودکار واکسن آنفولانزا نیست. براساس راهنمای CDC، افراد دارای حساسیت به تخم مرغ می‌توانند واکسنی را دریافت کنند که با سن و وضعیت سلامتی آن‌ها سازگار باشد. البته حساسیت به تخم‌مرغ با واکنش آلرژیک شدید به یک واکسن یا یکی دیگر از اجزای آن متفاوت است. در چنین شرایطی، انتخاب فرآورده باید با ارزیابی پزشکی انجام شود.
بهترین زمان دریافت واکسن آنفولانزا چه زمانی است؟
بهترین زمان دریافت واکسن اواخر شهریور تا قبل از زمستان هر سال است.کودکان بین ۶ ماه تا ۹ سال در صورتی که در فصل های قبلی آنفولانزا واکسن نزده اند یا فقط یک واکسن تا کنون تزریق کرده اند باید دو بار با فاصله‌ی حداقل چهار هفته واکسن را دریافت کنند. علاوه بر این به کودکان ۶ ماه تا ۳۵ ماه در هرنوبت تزریق نصف واکسن و از ۳ سالگی به بعد در هر نوبت یک واکسن کامل تزریق می شود.
چرا باید واکسن بزنیم؟
دریافت واکسن به پیشگیری از ابتلای شما و همچنین افرادی که اطراف شما هستند کمک می‌کند. علاوه بر این اگر با وجود زدن واکسن به آنفولانزا مبتلا شوید، واکسن شما را از ابتلای شدید بیماری یا حتی مرگ محافظت می‌کند.
آیا واکسن سال گذشته برای امسال کافی است؟
خیر. دریافت واکسن در سال قبل جایگزین واکسیناسیون فصل جدید نیست. ویروسهای آنفولانزا در طول زمان تغییر میکنند و ایمنی ناشی از تزریق قبلی نیز ممکن است کاهش یابد. سازمان جهانی بهداشت برای انتخاب ترکیب واکسنهای فصلی از پایش ویروسهای در گردش استفاده می کند و توصیههای مربوط به ترکیب واکسن را به روزرسانی می کند. به همین دلیل، هنگام تهیه واکسن باید به فصل مربوط، مجوز محصول و اطلاعات رسمی آن توجه شود.
انواع واکسن آنفولانزا
| نوع واکسن | روش مصرف | سن تأییدشده (طبق CDC) | نکته |
| غیرفعال استاندارد (IIV) | تزریق عضلانی | ۶ ماه به بالا | رایج‌ترین نوع |
| غیرفعال با دوز بالا (HD-IIV) | تزریق عضلانی | ۶۵ سال به بالا | برای سالمندان ارجح است |
| غیرفعال با ادجوانت (aIIV) | تزریق عضلانی | ۶۵ سال به بالا | ماده کمکی پاسخ ایمنی را تقویت می‌کند |
| نوترکیب (RIV) | تزریق عضلانی | ۹ سال به بالا | بدون تخم‌مرغ تولید میشود |
| زندهٔ تضعیف‌شده (LAIV) | اسپری بینی | ۲ تا ۴۹ سال | برای باردارها و نقص ایمنی مجاز نیست |
نوع و برندی که امسال در دسترس شماست به تأمین همین فصل بستگی دارد. اگر ۶۵ سال یا بیشتر دارید، CDC دوز بالا، ادجوانت‌دار یا نوترکیب را ارجح می داند؛ اگر هیچ کدام موجود نبود، هر واکسن مناسب سن بهتر از بی واکسنی است. واکسن‌ها برای محافظت در برابر ۳ یا ۴ ویروس طراحی می شوند. در آمریکا همهٔ واکسنهای ۲۰۲۶–۲۷ سه ظرفیتی‌اند. ظرفیت و ترکیب هر محصول در ایران روی بروشور آن آمده و داروساز می تواند توضیح دهد.
پیشنهاد برای مطالعه بیشتر: بهترین واکسن آنفولانزا
عوارض واکسن آنفولانزا، باورهای غلط و علائم هشدار
عوارض شایع واکسن آنفولانزا خفیف و کوتاه مدت است: درد، قرمزی یا تورم محل تزریق، و گاهی تب خفیف، بدن درد و خستگی در یکی دو روز اول. راهنمای دانشگاه های علوم پزشکی ایران هم می گوید بیشتر عوارض در سه روز اول بروز میکنند و ظرف دو تا سه روز بدون درمان خاصی برطرف می شوند. به گفتهٔ WHO واکسنهای ایمن و مؤثر آنفولانزا بیش از ۶۰ سال است که استفاده می شوند. واکنش آلرژیک شدید نادر است؛ اگر پس از تزریق دچار تنگی نفس، کهیر منتشر، تورم صورت یا گلو، ضربان تند یا سرگیجهٔ شدید، فوراً اورژانس بگیرید.
عوارض شایع و خفیف (ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت برطرف میشوند):
- درد، قرمزی، سفتی یا تورم در محل تزریق (بازو یا ران)
- تب خفیف و لرزش ملایم
- سردرد، احساس خستگی و کوفتگی عضلانی
راهکارهای درمانی و مراقبتی:
- قرار دادن کمپرس سرد در محل تزریق برای کاهش درد و التهاب.
- استراحت کافی و نوشیدن مایعات فراوان.
- در صورت بروز تب یا درد بدن، مصرف استامینوفن زیر نظر داروساز یا پزشک.
آیا واکسن آنفولانزا باعث ابتلا به آنفولانزا میشود؟
واکسن تزریقی غیرفعال آنفولانزا نمی تواند باعث ابتلا به خود بیماری آنفولانزا شود. ویروس موجود در این واکسن قابلیت تکثیر و ایجاد عفونت ندارد. برخی افراد ممکن است پس از تزریق دچار خستگی، درد عضلانی یا تب خفیف شوند. این علائم معمولاً ناشی از پاسخ بدن به واکسیناسیون هستند و با ابتلا به آنفولانزا یکسان نیستند.
همچنین ممکن است فرد پیش از ایجاد ایمنی کافی در معرض ویروس قرار گرفته باشد یا به یک عفونت تنفسی دیگر مبتلا شود. به همین دلیل، بروز علائم تنفسی پس از تزریق به‌تنهایی اثبات نمی کند که واکسن باعث بیماری شده است.
واکسن آنفولانزا چقدر مؤثر است؟
بعضی افراد تصور می کنند واکسن آنفولانزا تاثیری ندارد زیرا افرادی را می شناسند که حتی بعد از تزریق واکسن نیز مریض شده‌اند. اما باید توجه کنید که بسیاری از این افراد به دلیل ویروسهای دیگر به سرماخوردگی مبتلا شده‌اند که واکسن نمی تواند جلوی آن را بگیرد. حتی در سال‌های اخیر که واکسن آنفولانزا تأثیر کمتری داشته است، باز هم از چند نوع آنفولانزا و آنفولانزای شدید پیشگیری می کند.
در بدن افرادی که واکسن آنفولانزا می‌زنند آنتی بادی (پروتئین) هایی ساخته میشود که ویروس را بعد از ورود به بدن نابود می‌کند. حدود دو هفته طول می‌کشد تا این آنتی بادی‌ها در بدن ساخته شوند. واکسن معمولاً از ابتلای ۵۰ تا ۸۰ درصد افرادی که واکسن را دریافت کرده‌اند پیشگیری می‌کند. اگر بعد از تزریق واکسن نیز آنفولانزا بگیرید، علائم شما خفیف‌تر و دوره‌ی بیماری شما کوتاه‌تر از افرادی است که واکسینه نشدهاند.
آیا واکسن آنفولانزا از سرماخوردگی جلوگیری می‌کند؟
خیر. واکسن آنفولانزا برای ایجاد محافظت در برابر ویروسهای هدف آنفولانزای فصلی طراحی شده است و نمی‌تواند از تمام عفونت‌های تنفسی پیشگیری کند. سرماخوردگی معمولی ممکن است به وسیله ویروسهای متعددی ایجاد شود. ویروس کرونا و ویروس سین سیشیال تنفسی یا RSV نیز از عوامل مهم بیماری‌های تنفسی هستند.
بنابراین، تزریق واکسن آنفولانزا به معنای مصونیت کامل در برابر سرماخوردگی یا تمام بیماری‌های تنفسی نیست. رعایت بهداشت دست‌ها، پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و عطسه و پرهیز از تماس نزدیک با افراد بیمار همچنان اهمیت دارد.
روش تزریق واکسن آنفولانزا
واکسن ها باید در یخچال در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتی گراد نگه داری شوند و از یخ زدن آن ها جلوگیری شود. تزریق واکسن باید تحت نظر مراکز پزشکی انجام شود.این واکسن به صورت عضلانی یا زیرجلدی عمیق تزریق می شود.برای تزریق واکسن زی نکات زیر را در نظر بگیرید:
- کمی قبل از تزریق واکسن آن را از یخچال بیرون بیاورید تا به دمای محیط برسد.
- هنگام برداشتن کاپ واکسن آن را طوری در دست خود بگیرید که سوزن آن به سمت بالا باشد.در غیر این صورت مقداری از واکسن به بیرون کشیده می شود و مقدار باقی مانده اثر بخشی کافی نخواهد داشت.
- واکسن را در دست غیرغالب خود تزریق کنید.قبل از تزریق واکسن محل تزریق را تمیز کنید.
- از پنبه ی بدون الکل استفاده کنید.
- هوای داخل سرنگ به هیچ وجه نباید خارج شود.هواگیری سرنگ باعث می شود در انتهای تزریق مقداری از واکسن داخل نیدل باقی بماند و در نتیجه مقدار تزریق شده اثر بخشی کافی را نخواهد داشت.
- برای تزریق واکسن کمی پوست را بالا بکشید و آن را به صورت عمودی تزریق کنید. محل تزریق را ماساژ ندهید. هرگونه فشار اضافی میتواند موجب خارج شدن مقداری از واکسن شود.
تداخلات دارویی و نکات احتیاطی در بیماران خاص
- داروهای سرکوب کننده ایمنی (شیمی درمانی، کورتون‌های دوز بالا، ریتوکسیمب): این داروها باعث کاهش پاسخ ایمنی به واکسن می شوند. زمان‌بندی تزریق باید با پزشک معالج هماهنگ شود.
- داروهای ضدانعقاد خون (وارفارین، ریواروکسابان، پلاویکس): تزریق عضلانی ممکن است باعث خونریزی موضعی یا هماتوم شود. فشار دادن محل تزریق به مدت ۵ دقیقه بدون مالش توصیه می شود.
- داروهای ضد ویروس آنفولانزا (تامی‌فلو / اسلتامیویر): با واکسنهای تزریقی غیرفعال تداخلی ندارند.
راه‌های دیگر پیشگیری از آنفولانزا کدامند؟
- دستان خود را مرتب با آب و صابون بشویید یا با الکل ضدعفونی کنید.
- از افرادی که می‌دانید آنفولانزا دارند دوری کنید.
- از دست زدن به چشم، بینی و دهان خود خودداری کنید، زیرا ویروس از این راه وارد بدن میشود.
مطلب پیشنهادی: بهترین روش‌های درمان گلو درد
در صورتی که به آنفولانزا مبتلا شدیم برای محافظت از دیگران چه کاری انجام دهیم؟
- در خانه بمانید.
- حداقل ۲۴ ساعت تا بعد از اینکه تب شما بدون داروهای ضد تب قطع شود، سرکار یا مدرسه نروید.
- هنگام عطسه یا سرفه جلوی دهان و بینی خود را با داخل آرنج خود بگیرید یا ماسک بزنید.
هنگام تهیه واکسن آنفولانزا به چه نکاتی توجه کنیم؟
برای انتخاب واکسن مناسب، فقط نام برند یا کشور سازنده را در نظر نگیرید. بررسی اصالت، مجوز عرضه، تاریخ انقضا، شرایط نگهداری و محدوده سنی مجاز محصول اهمیت زیادی دارد.
واکسن‌ها ممکن است برای حفظ کیفیت به شرایط مشخص زنجیره سرد نیاز داشته باشند؛ بنابراین، تهیه و انتقال آن‌ها باید مطابق دستورالعمل محصول و از مسیرهای مجاز انجام شود. اگر درباره شرایط نگهداری یا اصالت فرآورده تردید دارید، از خرید یا تزریق آن خودداری کنید تا موضوع از طریق داروخانه معتبر یا مرکز واکسیناسیون بررسی شود.
همچنین لازم است پیش از دریافت واکسن، سابقه حساسیت، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی و تزریق‌های قبلی خود را اعلام کنید.
برای پیگیری موجودی روز و شرایط تهیه واکسن می‌توانید از یک داروخانه معتبر، از جمله داروخانه آنلاین جوردارو، استعلام بگیرید. موجودی، مجوز عرضه و شرایط تحویل باید در زمان مراجعه یا درخواست بررسی شود؛ به‌ویژه برای فرآورده هایی که به نگهداری کنترل شده نیاز دارند.
جمع بندی
واکسن آنفولانزا یکی از مهم‌ترین ابزارهای پیشگیری از آنفولانزای فصلی و کاهش خطر عوارض ناشی از آن است. کودکان خردسال، سالمندان، زنان باردار، افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن و افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف از گروه‌هایی هستند که باید توجه ویژه‌ای به واکسیناسیون داشته باشند. کارکنان حوزه سلامت و مراقبان افراد آسیب‌پذیر نیز باید توصیههای مربوط به شرایط خود را بررسی کنند.
بهترین زمان تزریق واکسن آنفولانزا معمولاً پیش از افزایش گردش ویروس در فصل آنفولانزاست و حدود دو هفته زمان لازم است تا پاسخ ایمنی محافظتی شکل بگیرد. بااینحال، انتخاب نوع واکسن و تعداد دوزهای موردنیاز باید براساس سن، سابقه واکسیناسیون، وضعیت سلامتی و اطلاعات رسمی همان محصول انجام شود.
برای تهیه واکسن، به اصالت، مجوز عرضه و شرایط نگهداری آن توجه کنید و اطلاعات مربوط به موجودی را از منابع معتبر و به‌روز بررسی کنید. اگر بیماری زمینه‌ای، سابقه حساسیت شدید یا شرایط پزشکی خاصی دارید، پیش از تزریق با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
واکسیناسیون به‌موقع، همراه با رعایت بهداشت تنفسی و پیگیری پزشکی در صورت بروز علائم شدید، میتواند به کاهش خطر آنفولانزا و عوارض آن کمک کند.
نکته: این مقاله با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین تشخیص، توصیه یا درمان اختصاصی پزشک نیست.
منابع:
سوالات متداول
آیا واکسن آنفولانزا باید هر سال تزریق شود؟
بله، واکسیناسیون سالانه در بسیاری از دستورالعملهای بهداشتی توصیه میشود؛ زیرا ویروسهای آنفولانزا تغییر میکنند و محافظت ایمنی نیز ممکن است با گذشت زمان کاهش یابد. ترکیب واکسن فصلی براساس پایش ویروسهای در گردش بهروزرسانی میشود.
چند روز بعد از تزریق واکسن آنفولانزا ایمنی ایجاد میشود؟
معمولاً حدود دو هفته زمان لازم است تا پاسخ ایمنی محافظتی شکل بگیرد. در این مدت فرد همچنان ممکن است در صورت مواجهه با ویروس، به آنفولانزا مبتلا شود.
آیا افراد سالم و جوان هم باید واکسن آنفولانزا بزنند؟
افراد سالم و جوان نیز ممکن است به آنفولانزا مبتلا شوند و ویروس را به افراد آسیب‌پذیر منتقل کنند. طبق توصیه CDC، واکسیناسیون سالانه برای افراد ۶ ماهه و بالاتر توصیه میشود؛ بااینحال، اولویت‌های برنامه واکسیناسیون می‌توانند با توجه به سیاست بهداشتی کشور متفاوت باشند.
آیا تزریق واکسن آنفولانزا در دوران شیردهی مجاز است
واکسن تزریقی غیرفعال آنفولانزا معمولاً در دوران شیردهی قابل استفاده است. بااینحال، انتخاب محصول مناسب و بررسی شرایط پزشکی مادر باید براساس اطلاعات رسمی واکسن و توصیه پزشک انجام شود.
اگر سال گذشته واکسن زده باشیم، امسال هم باید واکسن بزنیم؟
بله، دریافت واکسن فصل جدید معمولاً توصیه میشود. واکسن سال گذشته جایگزین واکسن فصل جدید نیست؛ زیرا ترکیب واکسن ممکن است تغییر کند و ایمنی ناشی از واکسیناسیون نیز ممکن است کاهش یابد.
اگر فصل آنفولانزا شروع شده باشد، آیا تزریق واکسن فایده دارد؟
در صورت ادامه گردش ویروس، واکسیناسیون ممکن است همچنان مفید باشد. زمان مناسب تزریق باید براساس وضعیت بیماری در منطقه، موجودی واکسن و شرایط فرد تعیین شود.
آیا واکسن آنفولانزا برای کودکان زیر ۶ ماه مناسب است؟
خیر. واکسنهای معمول آنفولانزا برای کودکان زیر ۶ ماه تأیید نشدهاند. در این سن، پیشگیری از مواجهه با افراد بیمار و رعایت توصیههای بهداشتی اهمیت دارد.
آیا بعد از تزریق واکسن ممکن است فرد به آنفولانزا مبتلا شود؟
بله. واکسن محافظت صددرصدی ایجاد نمیکند و ممکن است فرد به ویروسهای دیگری که باعث بیماری تنفسی میشوند نیز مبتلا شود. بااینحال، واکسیناسیون برای کاهش خطر آنفولانزا و عوارض جدی آن اهمیت دارد.