از نظر طب سنتی، انسان‌ها مزاج یکسانی ندارند و زندگی سالم بدون شناخت طبع بدن ناقص می‌ماند. جوش و آکنه، یبوست، سردرد، کسالت و احساس سرما یا گرمای آزارنده، خیلی وقت‌ها وقتی ماندگار می‌شوند که غذا و خواب با مزاج فرد جور نباشد.
دانشمندان این مکتب معتقدند جهان آفرینش و بدن انسان از چهار عنصر خاک، آب، هوا و آتش ساخته شده است. ترکیب این عناصر مزاج را می‌سازد. مزاج همان طبع انسان است و نباید آن را با خودِ عناصر خلقت یکی گرفت.
به زبان ساده: مزاج یعنی غلبهٔ گرمی، سردی، تری یا خشکی بر بقیهٔ کیفیت‌ها. طبق گفتهٔ ابن‌سینا بی‌نهایت مزاج داریم و هر کس مزاج مخصوص خودش را دارد. برای شناخت راحت‌تر، آن‌ها را به ۹ دستهٔ کلی تقسیم کرده‌اند. چهار مزاج اصلی عبارت‌اند از صفراوی (گرم و خشک)، دموی (گرم و تر)، سوداوی (سرد و خشک) و بلغمی (سرد و تر).
مزاج چیست؟
مزاج در منابع طب ایرانی به‌ویژه قانون در طب ابن‌سینا کیفیتی است که از درهم آمیختن عناصر چهارگانه در بدن پدید می‌آید. مزاج شناسی یعنی فهمیدن همین غلبه، تا غذا، خواب و داروهای گیاهی با بدن هماهنگ شود نه علیه آن.
هر موجودی مقدار متفاوتی از این چهار عنصر را دارد. تفاوت انسان‌ها با یکدیگر، و حتی تفاوت دو عضو یک بدن، از همین اختلاف مقدار است. «انواع مزاج» یک طبقه بندی آموزشی است، نه برچسب ابدی روی آدم‌ها. وقتی گفته می‌شود انواع طبع بدن یا چهار طبع بدن انسان، منظور همین چهارچوب است؛ نه آزمون‌های شخصیت در فضای مجازی.
عناصر اصلی جهان:
دانشمندان طب سنتی معتقدند که همه ی جهان آفرینش از چهار عنصر اصلی تشکیل شده است:
- خاک که اثر سردی بخشی و خشکی دارد.
- آب که اثر سردی بخشی و تری دارد.
- هوا که اثر گرمی بخشی و تری دارد.
- آتش که اثر گرمی بخشی خشکی دارد.
در بدن موجودات مختلف از هر کدام از این عناصر در مقادیر مختلفی وجود دارد.در بدن انسان ها هم مقادیر مختلفی از این ۴ عنصر وجود دارد.نوع ترکیب این عناصر با هم مزاج را به وجود می‌آورد.تفاوت موجودات مختلف با همدیگر نیز به علت تفاوت در‌میزان عناصر چهارگانه ی آن ها است.
خاک
وظیفهٔ عنصر خاک حفظ ثبات و شکل موجودات است. فردی که خاک عنصری زیادی داشته باشد معمولاً حرکات بدنی کمتری دارد، عضلاتش سفت است و بیشتر مستعد گرفتگی عضلات و کمردرد است. غلبهٔ خاک با مزاج سرد و خشک (سوداوی) هم‌خوان است.
آب
وظیفهٔ عنصر آب شکل‌پذیری و انعطاف است. در مواد غذایی مثل خیار و هندوانه آب عنصری زیاد است. غلبهٔ آب به سمت مزاج سرد و تر (بلغمی) می‌رود.
هوا
ویژگی عنصر هوا سبکی و سیالیت است. افرادی که هوای عنصری زیادی دارند معمولاً تحرک و روابط عمومی بالاتری دارند. غذاهایی مانند گوشت گوسفند، بادام و نان در منابع سنتی دارای هوای عنصری زیاد دانسته شده و برای افزایش رشد بدن مفید شمرده شده‌اند. غلبهٔ هوا با مزاج گرم و تر (دموی) همراه است.
آتش
آتش میل به بالا رفتن دارد. افرادی که آتش عنصری بیشتری دارند در کودکی اغلب زودتر راه می‌افتند، زودتر و بیشتر حرف می‌زنند و سرعت حرکات‌شان بیشتر است. در مواد غذایی مثل فلفل و سیاه‌دانه عنصر آتش بیشتری است. غلبهٔ آتش همان مزاج گرم و خشک یا صفراوی است. اگر پرسیده شود طبع آتشی چیست و گرم است یا سرد: در این مکتب آتش گرم و خشک است.
انواع مزاج انسان ها
ابن سینا مزاج هر فرد را منحصر به فرد می‌داند، اما برای طبقه بندی آن‌ها را در ۹ دسته گذاشته‌اند:
- مزاج معتدل
- مزاج‌های ساده: سرد، گرم، خشک، تر
- گرم و خشک (صفراوی)
- گرم و تر (دموی)
سرد و خشک (سوداوی) - سرد و تر (بلغمی)
در گفت و گوی رایج، وقتی می‌پرسند چند نوع مزاج داریم یا چند نوع طبع داریم، معمولاً همان چهار مزاج اصلی را می‌گویند. به کسانی که عناصر چهارگانه در بدنشان نسبتاً متعادل است، افراد با مزاج معتدل می‌گویند. گاهی از معتدلِ متمایل به گرم، سرد، تر یا خشک هم نام می‌برند.
| مزاج | کیفیت | عنصر غالب |
| صفراوی | گرم و خشک | آتش |
| دموی | گرم و تر | هوا |
| سوداوی | سرد و خشک | خاک |
| بلغمی | سرد و تر | آب |
| معتدل | بدون غلبهٔ شدید | تعادل نسبی |
نکاتی که باید بدانید:
- فردی که عنصر آتش زیادی دارد مزاج گرم و خشک دارد.
- شخصی که مزاج گرم و تر دارد، هوای عنصری زیادی دارد.
- در فرد سرد و خشک،خاک عنصری افزایش یافته است.
- در شخص سرد و تر، آب عنصری زیادی وجود دارد.
مقایسهٔ علائم چهار مزاج اصلی
| نشانه | صفراوی | دموی | سوداوی | بلغمی |
| پوست | زردی و خشکی، گودی زیر چشم | قرمزی، گرمی و نرمی | چروکیدگی، سردی و خشکی، لک | سفیدی، سردی و نرمی |
| دهان | تلخی، خشکی دهان و بینی، عطش | شیرینی دهان | — | بزاق زیاد |
| خواب و انرژی | بی‌خوابی و خواب سبک | خستگی بی‌علت، سنگینی سر | کابوس، ناامیدی | پرخوابی، کسالت |
| گوارش و وزن | کم‌اشتهایی، لاغری | بثورات پوستی | سوزش سر دل، اشتهای کاذب | رفلاکس، اضافه وزن |
| خلق | دلشوره و اضطراب | حواس‌پرتی | گوشه‌گیری | کاهش حافظه |
1. خصوصیات افراد دارای مزاج صفراوی(گرم و خشک):
فردی که عنصر آتش زیادی دارد مزاج گرم و خشک دارد. مزاج صفراوی یعنی غلبهٔ گرمی همراه خشکی؛ به آن طبع صفرا یا طبع گرم و خشک هم می‌گویند. خصوصیات افراد صفراوی و علائم شایع این مزاج:
- زردی رنگ پوست
- تلخی دهان
- خشکی دهان و بینی
- کم‌اشتهایی و لاغر شدن
- بی‌خوابی و سبک شدن خواب
- خشکی پوست
- عطش زیاد
- گزگز اندام‌ها
- دلشوره و اضطراب
- گودی زیر چشم
مواد غذایی مانند فلفل، عسل، سیاه‌دانه و شیرهٔ انگور گرم و خشک هستند. در غلبهٔ صفرا معمولاً باید با احتیاط مصرف شوند، چون علائم را تندتر می‌کنند. علائم طبع گرم در زنان و مردان در جزئیاتی مثل الگوی عرق یا چرخهٔ قاعدگی فرق می‌کند. زن یا مرد صفراوی‌مزاج را نباید فقط از رنگ چهره شناخت.
2. مزاج دموی (گرم و تر)
کسی که مزاج گرم و تر دارد، هوای عنصری زیادی دارد. به این حالت مزاج دموی می‌گویند و در منابع سنتی از انواع شایع طبع بدن شمرده می‌شود.
خصوصیات مزاج گرم و تر:
- حواس‌پرتی و کندفهمی
- شیرینی دهان
- قرمزی پوست و زبان
- خستگی بدون علت
- بروز زیاد بثورات پوستی
- سنگینی اندام‌ها مثل سر
- گرمی و نرمی پوست
این افراد بهتر است گوشت کمتری مصرف کنند و فعالیت بدنی خود را افزایش دهند.
3. مزاج سوداوی (سرد و خشک)
در فرد سرد و خشک، خاک عنصری افزایش یافته است. سودا خلط سرد و خشک است؛ بنابراین علائم مزاج سرد و خشک را نباید با صفرا (گرم و خشک) یکی کرد. خصوصیات افراد سوداوی:
- چروکیدگی و بی‌طراوتی پوست
- افسردگی و ناامیدی
- گوشه‌گیری و انزوا
- سوزش سر دل
- اشتهای کاذب
- ادرار تیره
- پرمویی
- سردی و خشکی پوست
- کابوس‌های زیاد
- بروز زیاد لک‌های پوستی
غذاهای سرد و خشک مثل بادمجان، گوشت گاو، قارچ و ترشیجات در این افراد باید کمتر مصرف شود. اگر افسردگی یا ناامیدی شدید و ماندگار است، آن را «فقط سودا» ندانید. ارزیابی پزشکی و روان‌پزشکی اولویت دارد؛ طب سنتی اینجا یک چارچوب سنتی است نه تشخیص بیماری روان.
4. خصوصیات افراد دارای مزاج بلغمی (سرد و تر):
در شخص سرد و تر، آب عنصری زیادی وجود دارد. مزاج بلغمی یعنی غلبهٔ سردی و رطوبت.
خصوصیات افراد بلغمی:
- پوست سفید
- پرخوابی
- رفلاکس یا ترش کردن معده
- سردی و نرمی پوست
- زیاد بودن بزاق دهان
- کسل بودن
- اضافه وزن
- کاهش حافظه
غذاهای سرد و تر مانند لبنیات، ماهی تازه، خیار و هندوانه در این افراد باید کمتر مصرف شود؛ وگرنه علائم تشدید می‌شود. بهتر است از غذاهایی که طبع گرمی دارند بیشتر استفاده کنند.
مزاج معتدل؛ بهترین مزاج چیست؟
مزاج معتدل یعنی هیچ‌کدام از چهار کیفیت به‌طور آزارنده غالب نیست. خصوصیات افراد با مزاج معتدل در متون کلاسیک نزدیک‌ترین حالت به سلامت نظری است: خواب و اشتهای منظم‌تر، تحمل معقول گرما و سرما، و واکنش متعادل‌تر.
از نگاه ابن‌سینا مزاج معتدل مطلوب است. در زندگی روزمره اما «بهترین مزاج» یعنی مزاج خود را بشناسید و با افراط در غذا و خواب آن را از تعادل خارج نکنید؛ نه اینکه همه باید یک تیپ شوند. چهار مزاج سادهٔ گرم، سرد، خشک و تر هم در همان تقسیم نه‌گانه هستند: گاهی فقط یک کیفیت غالب است، نه لزوماً ترکیب دو کیفیت مثل صفرا یا بلغم. بعضی افراد علائم دو مزاج را با هم نشان می‌دهند؛ مثلاً صفراوی-بلغمی یا سوداوی-بلغمی. این حالت مزاج مرکب است و در یک برچسب ساده نمی‌گنجد.
تفاوت مزاج سرد و تر با سرد و خشک
تفاوت در رطوبت است، نه فقط در سرما.
- سرد و تر (بلغمی): پوست نرم و مرطوب، بزاق زیاد، پرخوابی، استعداد اضافه وزن و رفلاکس. عنصر آب غالب است. غذاهای مرطوبِ سرد علائم را بدتر می‌کنند.
- سرد و خشک (سوداوی): پوست خشک و چروکیده و بی‌طراوت، لک، کابوس، گوشه‌گیری، سوزش سر دل. عنصر خاک غالب است. خشکیِ سرد مثل ترشی، بادمجان و گوشت گاو در منابع سنتی بیشتر آزار می‌دهد.
هر دو سرد مزاج حساب می‌شوند، اما توصیهٔ غذایی‌شان یکی نیست. افراد سردمزاج کسانی هستند که مجموعهٔ علائم سردی، با یا بدون رطوبت، در آن‌ها تکرار می‌شود؛ نه هر کسی که دستش کمی خنک است. گرم مزاج هم دو شاخه دارد. علائم طبع گرم بدن اگر با خشکی دهان و لاغری بیاید به صفرا نزدیک‌تر است؛ اگر با سرخی، نرمی پوست و سنگینی سر بیاید به دم نزدیک‌تر است.
یک علامت برای تشخیص کافی نیست
طبق توصیهٔ طب سنتی باید مزاج طبیعی خود را بشناسیم و هنگام مصرف غذا یا داروهای گیاهی آن را در نظر بگیریم. هرگز با وجود یک علامت نمی‌توان گفت فردی گرم‌مزاج یا سردمزاج است؛ به مجموعه‌ای از علائم نیاز است.
نشانه‌های کمکی در معاینهٔ سنتی (نه خودآزمایی قطعی):
- لمس ساعد: گرمی یا سردی پوست
- نرمی یا زبری بافت: تری در برابر خشکی
- رنگ پوست و زبان، عطش، خواب، وضعیت گوارش و خلق در کنار هم
تشخیص خانگی حداکثر یک حدس اولیه است. گیاه دارویی یا رژیم سخت را روی یک علامت سوار نکنید. تعیین دقیق مزاج با شرح‌حال و معاینهٔ متخصص طب ایرانی انجام می‌شود.
جمع بندی
آشنایی با انواع مزاج‌ها از چهار عنصر شروع می‌شود و به چهار مزاج اصلی می‌رسد: صفراوی، دموی، سوداوی و بلغمی. معنی مزاج غلبهٔ یک کیفیت است، نه اسم مستعار شخصیت. اگر فقط یک نشانه از فهرست‌ها را در خود دیدید، یعنی «حتماً صفراوی» یا «حتماً بلغمی» نیست. مجموعهٔ علائم را ببینید، غذا را ناگهان زیر و رو نکنید و برای اصلاح مزاج به متخصص طب ایرانی مراجعه کنید؛ این مطلب در داروخانه آنلاین جوردارو برای آگاهی شما تهیه شده است.
سوالات متداول
چند نوع مزاج داریم؟
برای آموزش ۹ دسته؛ در زبان رایج چهار مزاج اصلی صفراوی، دموی، سوداوی و بلغمی به‌علاوهٔ مزاج معتدل.
مزاج شناسی چه کاربردی دارد؟
هماهنگ کردن غذا، خواب و داروهای گیاهی با غلبهٔ گرمی یا سردی و تری یا خشکی، نه جایگزینی درمان بیماری جدی.
طبعهای چهارگانه کداماند؟
گرم و خشک، گرم و تر، سرد و خشک، سرد و تر.
گرم مزاج یعنی چه؟
غلبهٔ کیفیت گرمی. اگر با خشکی باشد صفراوی و اگر با تری باشد دموی است.